ГоловнаЗворотній зв'язок

Апофатическое Богословие в учении Дионисия Ареопагита

ПРИМЕЧАНИЯ

1 Климент Александрийский. Stromata V, 11: «ούχ ό έστιν, ό δέ μή έστι γνωρίσαντες» (PG 9, 109).

2 Ibid. V, 12: «κάν όνομάζωμεν αύτό ποτε, ού κυρίως καλούντες ήτοι έν ή τάγαθόν ή νούν ή αύτό τό όν ή πατέρα ή θεόν ή δημιουργόν ή κύριον, ούχ ώς όνομα αύτοϋ προφερόμενοι λέγομεν, ύπό δέ άπορίας όνόμασι καλοΐς προσχρώμεθα, ϊν' έχη ή διάνοια, μή περί άλλα πλανωμένη, έπερείδεσθαι τούτοις» (PG 9, 121).

3 Ibid. V, 13: «θεόσδοτος <...> ή σοφία, δύναμις ούσα τού πατρός» (PG 9, 125).

4 Ibid. V, 12, PG 9, 116-124.

5 Ориген. De principiis I, 1, 5, PG 11, 124; Ibid. I, 1, 6: «Non ergo aut corpus aliquod, aut in corpore esse putandus est Deus, sed intellectualis natura simplex, nihil omnino in se adjunctionis admittens; uti ne majus aliquid et inferius in se habere credatur, sed ut sit ex omni parte μονάς, et ut ita dicam ένάς, et mens, ac fons ex quo initium totius intellectualis naturae vel mentis est» (PG 11, 125).

6 Плотин. Enneades VI, 9, конец § 9 и §§ 10-11.

7 Подробный разбор спора c Евномием см.: Несмелов В. Догматическая система Григория Нисского. Казань, 1887.

8 Свт. Василий Великий. Epistula 234, ad Amphilochium, PG 32, 869. См. также Epistulae 233 и 235, связанные с Евномианскими спорами.

9 Свт. Григорий Богослов. Oratio 28, theologica secunda, 3: «Έπεί δέ προσέβλεψα, μόλις εΐδον Θεοϋ τά όπίσθια· καί τοϋτο, τή πέτρα σκεπασθείς, τώ σαρκωθέντι δι' ήμάς λόγω. Καί μικρόν διακύψας, ού τήν πρώτην τε καί άκήρατον φύσιν, καί έαυτή, λέγω δή τή Τριάδι, γινωσκομένην, καί όση τού πρώτου καταπετάσματος εϊσω μένει, καί ύπό τών χερουβίμ συγκαλύπτεται, άλλ' όση τελευταία καί είς ήμάς φθάνουσα. Ή δέ έστιν, όσα έμέ γινώσκειν, ή έν τοίς κτίσμασι, καί τοίς ύπ' αύτοϋ προβεβλημένοις καί διοικουμένοις μεγαλειότης, ή, ώς ό θειος Δαβίδ ονομάζει, μεγαλοπρέπεια. Ταΰτα γάρ Θεοΰ τά όπίσθια, όσα μετ' έκείνον έκείνου γνωρίσματα» (PG 36, 29).

10 О системе Григория Нисского см: Несмелов В. Цит. изд. Для апофатического богословия особенный интерес представляют: Свт. Григорий Нисский. De vita Moysis, PG 44, 297-430; De beatitudinibus, oratio 6, PG 44, 1264-1277.

11 Св. Дионисий Ареопагит. De divinis nominibus II, 4: «Καλοϋσι γάρ <...> oί τής καθ' ήμάς θεολογικής παραδόσεως ίερόμύσται τάς μέν ένώσεις τάς θείας, τάς τής ύπεραρρήτου καί ύπεραγνώστου μονιμότητος, κρυφίας καί, άνεκφοιτήτους ύπεριδρύσεις» (PG 3, 640). [Приводя в сносках греческие цитаты из сочинений св. Дионисия Ареопагита, Лосский чаще всего переводит их частично или передает их общий смысл в основном тексте. Чтобы не увеличивать весьма объемные сноски данной статьи, нам пришлось воздержаться от полного перевода цитат. Мы отсылаем читателя к русским изданиям творений Ареопагита: Дионисий Ареопагит. О божественных именах. О мистическом богословии. СПб., 1995 (с параллельным греческим текстом); Псевдо-Дионисий Ареопагит. О небесной Иерархии. М., 1994. - Ред.]

12 Ibid.: «τάς διακρίσεις δέ, τάς άγαθοπρεπεΐς τής θεαρχίας, προόδους τε καί εκφάνσεις».

13 Ibid. II, 5: «Αύται μέν αί κατά τήν άφθεγκτον ένωσίν τε καί ϋπαρξιν ένώσεις τε καί διακρίσεις» (PG 3, 641).

14 Ibid. II, 4: «ήνωμένα τή διακρίσει, καί τή ένώσει διακεκριμένα» (PG 3, 641).

15 Ibid. II, 7, PG 3, 645.

16 Ibid. II, 5: «Εί δέ καί θεία διάκρισίς έστιν ή άγαθοπρεπής πρόοδος τής ένώσεως τής θείας ύπερηνωμένως έαυτήν άγαθότητι πληθυούσης τε καί πολλαπλασιαζούσης» (PG 3, 641-644).

17 Ibid.

18 Ibid. II, 7, PG 3, 645.

19 Ibid. II, 1, PG 3, 636; IV, 1-4, PG 3, 693-700.

20 Ibid. V, 2, PG 3, 817.

21 Св. Дионисий Ареопагит. De coelesti hierarchia IV, 1, PG 3, 177.

22 Idem. De divinis nominibus V, 8, PG 3, 824.

23 Ibid. V, 6, PG 3,820-821.

24 Ibid. II, 5, PG 3, 644.

25 Ibid. I, 4, PG 3, 592.

26 Св. Дионисий Ареопагит. De mystica theologia I, PG 3, 1000.

27 Idem. De divinis nominibus II, 5, PG 3, 644.

28 Idem. Epistula 5, PG 3, 1073.

29 Idem. Epistula 1, PG 3, 1065; Epistula 5, PG 3, 1073-1074.

30 Idem. De divinis nominibus II, 11: «ήνωμένως μέν διακρίνεται, πληθύεται δέ ένικώς, και πολλαπλασιάζεται έκ τού ένός άνεκφοιτήτως» (PG 3, 649).

31 Ibid.: «Καί γάρ έπί τών θείων αί ένώσεις των διακρίσεων έπικρατοΰσι, καί προκατάρχουσι, καί ούδέν ήττόν έστιν ήνωμένα καί μετά τήν τού ένός άνεκφοίτητον καί ένιαίαν διάκρισιν» (PG 3, 652).

32 Stiglmayr J. Das Aufkommen der areopagitischen Schriften. Feldkirch, 1895. Сводку и критику различных мнений о времени появления «Ареопагитик» и об их авторе см. во введении к Durantel J. Saint Thomas et le Pseudo-Denys. Paris, 1919.

33 О связи терминологии Дионисия с неоплатоновской философией и языческим миром см.: Koch Η. Pseudo-Dionysius Areopagita in seinen Beziehungen zum Neoplatonismus und Mysterienwesen. Meinz, 1900 (Forschungeh zur christlichen Litteratur und Dogmengeschichte. T. 86, Bd. 1, Hf. 1 und 2); Mutter H. F. Dionysios, Proklos, Plotinos. Münster, 1908 (Beitrage zur Geschichte der Philosophie der Mittelalters. Bd. 20, Hf. 3-4). Оба автора переоценивают неоплатоновские влияния, совершенно игнорируя самую основу богословия Ареопагита. Для них он лишь неудачный подражатель Прокла и Плотина.

34 Это различение всегда было предметом непонимания для западных богословов, отмечавших лишь один момент различия ένώσεις и διακρίσεις, относящийся к Сущности и Лицам Св. Троицы. Современные историки следуют обычно их примеру и, проходя мимо самого ядра дионисиевского богословия, не способны увидеть в «Ареопаги тиках» ничего, кроме неоплатоновской метафизики. Весьма понятны, при таких условиях, обычные заявления о «пантеизме» или «фанатизме» Дионисия. Берт (Filbert О. Die Methaphysik und Ethik des Pseudo-Dionysius Areopagita. Jena, 1894) приписывает Дионисию «dynamische Pantheismus» [динамический пантеизм], повторяя выражение Целлера, справедливо отнесенное к системе Плотина. Вертц (Weertz. Die Gotteslehre des pseudo-Dionysius Areopagita und ihre Enwirkung auf Thomas von Aquin. Köln, 1908) отвергает это мнение, но, пройдя мимо учения о ένώσεις и διακρίσεις, впадает в ошибки того же порядка: так, вслед за Нимейером (Niemeyer. Dionysii Areopagitae doctrinae. Halle, 1869) считая, что άγαθωνυμία есть определение самой божественной Природы, он приписывает Дионисию учение о необходимости творческого акта, заключенной в самой Сущности Божества, - мысль, свойственную неоплатоновским учениям.

35 Св. Дионисии Ареопагит. De divinis nominibus I, 4: «Εί γάρ αί γνώσεις πάσαι τών όντων είσί, καί είς τά όντα τό πέρας έχουσιν, ή πάσης ούσίας έπέκεινα καί πάσης γνώσεώς έστιν έξηρημένη» (PG 3, 593).

36 Ibid. VII, 3: «Έπί δέ τούτοις ζητήσαι χρή, πώς ήμεΐς Θεόν γινώσκομεν, ουδέ νοητόν, ούδέ αίσθητόν, ουδέ τι καθόλου τών όντων όντα. Μήποτε ούν αληθές είπείν, ότι Θεόν γινώσκομεν ούκ έκ τής αύτοϋ φύσεως (άγνωστον γάρ τοϋτο, καί πάντα λόγον καί νουν ύπεραΐρον), άλλ' έκ τής πάντων των όντων διατάξεως, ώς έξ αύτοϋ προβεβλημένης, καί είκόνας τινάς καί όμοιώματα τών θείων αύτοΰ παραδειγμάτων έχούσης, είς τό έπέκεινα πάντων όδώ καί τάξει κατά δύναμιν άνιμεν έν τή πάντων αφαιρέσει και ύπεροχή, καί έν τή πάντων αίτία» (PG 3, 869-872).

37 Ibid. VII, 3: «Διό καί έν πάσιν ό Θεός γινώσκεται, καί χωρίς πάντων και διά γνώσεως ό Θεός γινώσκεται, καί δια άγνωσίας, καί έστίν αύτοϋ καί νόησις, καί λόγος, καί επιστήμη, και επαφή, καί αϊσθησις, καί δόξα, καί φαντασία, καί όνομα, καί τά άλλα πάντα, καί ούτε νοείται, οΰτε λέγεται, οΰτε όνομάζεται· καί ούκ έστί τι τών όντων, ουδέ εν τινι τών όντων γινώσκεται· καί έν πάσι πάντα εστί, καί έν ούδενί ουδέν, καί έκ πάντων πάσι γινώσκεται, καί έξ ούδενός ούδενί· καί γάρ ταϋτα ορθώς περί Θεοϋ λέγομεν, καί έκ τών όντων άπάντων ύμνείται κατά τήν πάντων άναλογίαν ών έστιν αίτιος. Καί έστίν αύθις ή θειοτάτη τού Θεοϋ γνώσις, ή δι' άγνωσίας γινωσκομένη, κατά τήν υπέρ νουν ένωσιν, όταν ό νους, των όντων πάντων άποστάς, έπειτα καί εαυτόν άφείς, ένωθή ταίς ύπερφαέσιν άκτΐσιν, έκείθεν καί έκεί τώ άνεξερευνήτω βάθει τής σοφίας καταλαμπόμενος» (PG 3, 872).

38 Ibid. VII, 1, PG 3,865-868.

39 Ibid. VII, 1:«δέον είδέναι τόν καθ' ήμάς νούν, έχειν τήν μέν δύναμιν είς τό νοεΐν, δι' ής τά νοητά βλέπει, την δέ ένωσιν ύπεραίρουσαν τήν τού νού φύσιν, δι' ής συνάπτεται πρός τά έπέκεινα έαυτοϋ. Κατά ταύτην ούν τά θεία νοητέον, ού καθ' ήμάς, άλλ' όλους έαυτούς όλων έαυτών έξισταμένους, καί όλους Θεοϋ γιγνομένους· κρεΐττον γάρ είναι Θεοϋ, καί μή έαυτών οϋτω γάρ έσται τά θεία δοτά τοίς μετά Θεοϋ γινομένοις. Ταύτην ούν τήν άλογον καί άνουν καί μωράν σοφίαν ύπεροχικώς ύμνοϋντες, εϊπωμεν, ότι παντός έστι νου, καί λόγου, καί πάσης σοφίας, καί συνέσεως αιτία» (PG 3, 865-868).

40 Ibid. Ι, 1: «καί αίτιον μέν τού εϊναι πάσιν, αυτό δέ μή όν, ώς πάσης ουσίας έπέκεινα, καί ώς άν αύτή περί έαυτής κυρίως και έπιστητώς άποφαίνοιτο» (PG 3, 588); Св. Дионисий Ареопагит. Epistula 1: «αύτός δέ (Θεός) ύπέρ νούν καί ύπέρ ούσίαν ύπεριδρυμένος, αύτώ τώ καθόλου μή γινώσκεσθαι, μηδέ είναι, καί εστίν ύπερουσίως καί ύπέρ νουν γινώσκεται. Καί ή κατά τό κρεΐττον παντελής άγνωσία γνώσίς έστι τοΰ υπέρ πάντα τά γινωσκόμενα» (PG 3, 1065).

41 Прилагательное μυστικός употребляется Дионисием обычно для обозначения особого опыта, который превышает разумение; прежде всего следует отметить в этом смысле то место «De divinis nominibus» (II, 9), где Дионисий говорит о своем учителе, который получил богословские знания частью от предшественников, частью исследуя Писание, частью же не учась божественному, но испытывая его (ού μόνον μαθών, άλλά καί παθών τά θεία), достигая «мистического соединения» (μυστικήν ένωσιν).

42 Так в оригинале. В действительности сочинение «О мистическом богословии» обращено к Тимофею. - Ред.

43 Св. Дионисий Ареопагит. De mystica theologia I, 1: «τή γάρ έαυτοϋ και πάντων άσχέτω και άπολύτω καθαρώς έκστάσει προς τήν ύπερούσιον τού θείου σκότους άκτίνα, πάντα άφελών και έκ πάντων άπολυθείς, άναχθήση» (PG 3, 997-1000).

44 Ibid. I, 3, PG 3, 1000.

45 Ibid. I, 3: «Καί γάρ ούχ άπλώς ό θείος Μωϋσής άποκαθαρθήναι πρώτον αύτός κελεύεται, και αύθις τών μή τοιούτων άφορισθήναι, καί μετά πάσαν άποκάθαρσιν άκούει τών πολυφώνων σαλπίγγων, όρά φώτα πολλά, καθαράς άπαστράπτοντα καί πολυχύτους ακτίνας· εΐτα τών πολλών άφώρισται, καί κατά τών έκκρίτων Ιερέων επί τήν άκρότητα τών θείων άναβάσεων φθάνει. Κάν τούτοις αύτώ μεν ού συγγίνεται τώ Θεώ, θεωρεί δέ ούκ αύτόν (αθέατος γάρ·) αλλά τόν τόπον ού έστι. Τοϋτο δέ οϊμαι σημαίνειν τό τά θειότατα καί ακρότατα τών όρωμένων καί νοουμένων ύποθετικούς τινας είναι λόγους τών ύποβεβλημένων τώ πάντα ύπερέχοντι, δι' ών ή ύπέρ πάσαν έπίνοιαν αύτοϋ παρουσία δείκνυται, ταΐς νοηταίς άκρότησι τών άγιωτάτων αύτοΰ τόπων έπιβατεύουσα καί τότε καί αύτών απολύεται τών όρωμένων καί τών όρώντων, καί είς τόν γνόφον της άγνωσίας είσδύνει τόν όντως μυστικόν, καθ' όν άπομυεΐ πάσας τάς γνωστικάς αντιλήψεις, καί έν τώ πάμπαν άναφεΐ καί άοράτφ γίγνεται, πάς ών τού πάντων έπέκεινα, καί ούδενός οΰτε έαυτοϋ ούτε έτέρου, τώ παντελώς δέ άγνώστω τής πάσης γνώσεως άνενεργησία, κατά τό κρεΐττον ένούμενος, καί τώ μηδέν γινώσκειν, ύπέρ νούν γινώσκων» (PG 3, 1000-1001). Интересно сравнить этот текст с «De vita Moysis» (PG 44, 298-430) и «De beatitudinibus oratio 6» (PG 44, 1264-1277) свт. Григория Нисского, где говорится о «неведении, превышающем всякое знание».

46 Св. Дионисий Ареопагит. De mystica theologia II, PG 3, 1025.

47 Ibid. III, PG 3, 1032-1033.

48 Ibid. V: «ούδέ έστιν αύτής καθόλου θέσις, οΰτε άφαίρεσις·άλλά τών μετ' αυτήν τάς θέσεις καί αφαιρέσεις ποιοϋντες αυτήν, οΰτε τίθεμεν, οΰτε άφαιροΰμεν έπεί καί υπέρ πάσαν θέσιν έστίν ή παντελής καί ένιαία τών πάντων αίτία, καί ύπέρ πάσαν άφαίρεσιν ή ύπεροχή τού πάντων άπλώς άπολελυμένου καί έπέκεινα τών όλων» (PG 3, 1048).

49 См., например: Преп. Максим Исповедник. Scholia in librum de ecclesiastica hierarchia, in III, 3, 2: «Άπό τών αίτιατών» (PG 4, 137).

50 Об «аналогиях» и, в связи с ними, о положительном богословии Ареопагита см. статью: Lossky V. La notion des «Analogies» chez Denys le pseudo-Areopagite // Archives d'histoire doctrinale et littéraire du moyen âge. Année 5 (1930). P. 279-309.

51 Св. Дионисий Ареопагит. De divinis nominibus IV, 2, PG 3, 696.

52 Idem. De mystica theologia IV-V, PG 3, 1039-1048.

53 См. цитату в прим. 45 (De mystica theologia I, 3, PG 3, 1000-1001).

54 Св. Дионисий Ареопагит. De divinis nominibus V, 2, PG 3, 817.

55 См. прим. 45 (De mystica theologia I, 3, PG 3, 1000-1001).

56 Св. Дионисий Ареопагит. Epistula 1: «Και εί τις ίδών Θεόν, συνήκεν ό εΐδεν, ούκ αύτόν έώρακεν, αλλά τι τών αύτοΰ τών όντων καί γινωσκομένων» (PG 3, 1065).

57 Idem. De divinis nominibus IV, 9, PG 3, 705.

58 Ibid. 1, 4, PG 3, 592-593.

59 Св. Дионисий Ареопагит. De ecclesiastica hierarchia I, 3-4, PG 3, 376.

60 Idem. De coelesti hierarchia III, 3, PG 3, 168.

61 Idem. De divinis nominibus II, 10: «Ή πάντων αιτία, καί άποπληρωτική, τού Ίησοϋ θεότης» (PG 3, 648).

62 Idem. Epistula 3, PG 3, 1069.

63 Idem. De coelesti hierarchia VII, 2, PG 3, 208.

64 Idem. Epistula 4, PG 3, 1072.

65 Idem. De coelesti hierarchia I, 1, PG 3, 120.

66 Idem. De divinis nominibus VII, 1, PG 3, 865-868; XI, 2, PG 3, 949.

67 Ibid. IV, 13, PG 3,712.

68 Ibid. IV, 13-14, PG 3, 712.

69 Ibid. IV, 14, PG 3, 712-713.

70 Ibid. IV, 17, PG 3, 713.

71 Св. Дионисий Ареопагит. De divinis nominibus I, 4: «Τότε δέ, όταν άφθαρτοι καί αθάνατοι γενώμεθα, καί τής χριστοειδοϋς καί μακαριωτάτης έφικώμεθα λήξεως, πάντοτε σύν Κυρίω, κατά τό λόγιον, έσόμεθα, τής μέν όρατής αύτοϋ θεοφανείας έν πανάγνοις θεωρίαις άποπληρούμενοι, φανοτάταις μαρμαρυγαΐς ήμάς περιαυγαζούσης, άς τούς μαθητάς έν έκείνη τή θειοτάτη μεταμορφώσει τής δέ νοητής αύτοϋ φωτοδοσίας έν άπαθεΐ καί άΰλώ τώ νώ μετέχοντες, καί τής ύπέρ νούν ένώσεως έν ταΐς τών ύπερφανών άκτίνων άγνώστοις καί μακαρίαις έπιβολαΐς, έν θειοτέρα μιμήσει τών ύπερουρανίων νοών ίσάγγελοι γάρ, ώς ή των λογίων άλήθεια φησιν, έσόμεθα, καί υίοί Θεοϋ, τής αναστάσεως υίοί όντες» (PG 3, 592).

 

 

7